THE EVIDENTIARY VALUE OF DREAMS FROM A KALAMIC PERSPECTIVE: THE POSSIBILITY OF DREAMS AS A REPRESENTATIONAL INDICATOR FOR THE AFTERLIFE
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.21013096Keywords:
Dream, Life of the Grave, Inference, Nafs (Soul), Corporeal ResurrectionAbstract
This study examines the usability of the dream phenomenon as a means of inference (istidlal) for the life of the grave and the states of the afterlife within the tradition of Islamic thought. Based on the ontological similarity established in the Qur'an between sleep and death, the interpretation provided by dreams regarding the possibility of a life beyond the senses are analyzed from theological and philosophical perspectives. Although it is observed that some sages, notably al-Maturidi (d. 944) and al-Ghazali (d. 1111), referred to the example of dreams to rationalize the punishment in the grave, it is determined that mainstream theological thought (kalam) remained distant from this inference due to concerns of "Batinism" and the principle of "corporeal resurrection" (hashr al-jismani). On the other hand, in the Ishraqi philosophy and Sufi traditions, dreams are positioned as an ontological reality (alam al-mithal) that borders the realm of barzakh. Consequently, it is concluded that while dreams function as a "representation" that brings the life of the grave closer to the mind, however, they do not constitute a sufficient ground for establishing a comprehensive afterlife ontology within the theological system.
Downloads
References
Abdu’l-hakim el-Afifi (2011) Bilimsel ve Dini Açıdan Rüyalar ve Kabuslar. (çev. B. Açıkalın). İstanbul: Rağbet Yayınları.
Ağar, Erdal (2016) Rüyaların nörobiyolojisi: Rüyalar. Doğu Batı Dergisi 19(76): 42–46.
Akın, Murat (2017) Mutezileye göre kabir azabı. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4(1): 157.
Alûsî, Şehâbeddîn (ts.) Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-azîm ve’s-seb’il-mesânî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
Aristoteles (2004) Doğa Bilimleri Üzerine (Parva Naturalia). (çev. E. Gökçe). İstanbul: Morpa Kültür Yayınları.
Artemidoros (1975) The Interpretation of Dreams (Oneirocritica). (çev. R. J. White). Park Ridge: Noyes Press.
Atmaca, Veli, Gecit, Mehmet Salih ve Deri, Mehmet (eds) (2025) İnterdisipliner Açıdan Rüya-1. İstanbul: Kitâbî Yayınları.
Atmaca, Veli, Gemici, Nurettin, Çelik, Hüseyin ve Deri, Mehmet (eds) (2025) İnterdisipliner Açıdan Rüya-2. İstanbul: Kitâbî Yayınları.
Atmaca, Veli, Çetin, Özer, Atak, Mustafa ve Deri, Mehmet (eds) (2025) İnterdisipliner Açıdan Rüya-3. İstanbul: Kitâbî Yayınları.
Attâr, Ferîdüddîn (1984) Tezkiretü’l-evliyâ. (çev. S. Uludağ). Bursa: İlim ve Kültür Yayınları.
Aydın, Hüseyin (2006) Bir Metafizikçi Olarak Nietzsche. Bursa: Dün Bugün Yayınları.
Begavî, Ebû Muhammed (1997) Meʿâlimü’t-tenzîl fî tefsîri’l-Kurʾân. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
Beydâvî, Nâsıruddîn (1999) Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-teʾvîl. Beyrut: Dârü’l-İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
Buhârî, Ebû Abdullah (2001) el-Câmiʿu’s-sahîh. (nşr. M. Z. N. en-Nâsır). 9 Cilt. Cidde: Dâru Tavkı’n-Necât.
Cevizci, Ahmet (1999) Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları.
Corbin, Henry (2010) İslam Felsefesi Tarihi. (çev. H. Hatemi). İstanbul: İletişim Yayınları.
Corbin, Henry (2016) Tanrının Yüzü İnsan Yüzü: Yorumbilgisi ve Tasavvuf. (çev. K. Gürkan ve G. Beşiktaşlıyan). İstanbul: Pinhan Yayınları.
Cürcânî, Seyyid Şerîf (2021) Şerhu’l-Mevâkıf. (tahk. ve çev. Ö. Türker). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
Çelebi, İlyas (2008) Rüya. İçinde: TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 35: 306–309.
Eliade, Mircea (1999) Şamanizm: İlkel Esrime Teknikleri. (çev. İ. Birkan). Ankara: İmge Kitabevi.
Eş’arî, Ebü’l-Hasan (2019) Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve ihtilâfü’l-musallîn. (çev. Ö. Aydın ve M. Dalkılıç). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
Fârâbî, Ebû Nasr (2016) Ârâ’ü ehli’l-medîneti’l-fâzıla. Kahire: Müessesetü Hindâvî.
Feser, Edward (2023) Zihin Felsefesi. (çev. O. B. Kaplan). İstanbul: Babil Kitap.
Freud, Sigmund (1996) Düşlerin Yorumu. (çev. E. Kapkın). İstanbul: Payel Yayınları.
Fromm, Erich (2017) Rüyalar, Masallar ve Mitler. (çev. A. Arıtan ve K. H. Ökten). İstanbul: Say Yayınları.
Gazzâlî, Ebû Hâmid (1981) Tehafüt el-Felasife: Filozofların Tutarsızlığı. (çev. B. Karlığa). İstanbul: Çağrı Yayınları.
Gazzâlî, Ebû Hâmid (2003) el-İktisâd fi’l-i’tikâd. (tahk. İ. Ramazan). Şam-Beyrut: Dârü’l-Kuteybe.
Gazzâlî, Ebû Hâmid (ts.) İhyâ’u ulûmi’d-dîn. (çev. A. Serdaroğlu). İstanbul: Bedir Yayınları.
Hobson, J. Allan (2012) Düşler (Dreaming). (çev. H. Gür). Ankara: Dost Kitabevi.
İbn Ebî Hâtim er-Râzî (1998) Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. Suudi Arabistan: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz.
İbn Haldun (2004) el-Mukaddime. (tahk. A. M. el-Derviş). Şam: Dâr Ya’rub.
İbn Hazm, Ebû Muhammed (2017) el-Fasl fi’l-milel ve’l-ehvâ’ ve’n-nihal. (çev. H. İ. Bulut). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
İbn Kayyım el-Cevziyye (2022) Kitâbü’r-Rûh. (çev. Y. Hocaoğlu). İstanbul: Ehil Kitabevi Yayınları.
İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd (1998) el-Keşf an minhâci’l-edille fî akâidi’l-mille. (thk. M. Â. el-Câbirî). Beyrut: Merkezü’d-Dirâsâti’l-Vahdeti’l-Arabiyye.
İbn Sînâ, Ebû Ali (2013) el-İşârât ve’t-tenbîhât. (çev. M. Macit, A. Durusoy ve E. Demirli). İstanbul: Litera Yayınları.
İbn Sînâ, Ebû Ali (2021) eş-Şifâ: el-İlâhiyyât. İçinde: Kaya, M. (akt) Felsefe ve Ölüm Ötesi. İstanbul: Klasik Yayınları.
İbn Sînâ, Ebû Ali (2021) Risâletü’l-Adhaviyye fî emri’l-meâd. İçinde: Kaya, M. (akt) Felsefe ve Ölüm Ötesi. İstanbul: Klasik Yayınları.
İbn Sînâ, Ebû Ali (ts.) en-Nefs min Kitâbi’ş-Şifâ. (tahk. Â. H. Âmulî). İran: Müessesetü Bustân-ı Kitâb.
İhvân-ı Safâ (2018) Resâʾilü İḫvâni’ṣ-Ṣafâ ve Ḫullâni’l-Vefâ. Windsor: Müessesetü Hindâvî.
İsfahânî, Ebû Nuaym (1988) Hilyetü’l-evliyâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
İsfahânî, Râgıb (2010) el-Müfredât: Kur’an Kavramları Sözlüğü. (çev. A. Güneş ve M. Yolcu). İstanbul: Çıra Yayınları.
Jung, Carl Gustav (2009) Anılar, Düşler, Düşünceler. (çev. İ. Kantemir). İstanbul: Can Yayınları.
Jung, Carl Gustav (2015) Rüyalar. (çev. A. Kayapalı). İstanbul: Pinhan Yayınları.
Kadî Abdülcebbâr (2013) Şerhu’l-usûli’l-hamse. (çev. İ. Çelebi). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
Kadî Abdülcebbâr (ts.) el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl. (tahk. M. M. Kāsım). Kahire: el-Müessesetü’l-Mısriyye.
Kirmânî, Alâeddîn (2021) el-Aşeretü’l-kâmile: Levâmi’u tenvîri’l-makâm fî cevâmi’i ta’bîri’l-menâm. (haz. M. Özbakır). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
Kindî, Ebû Yûsuf (ts.) Risâle fî mâhiyyeti’n-nevm ve’r-rüyâ. İçinde: Kaya, M. (çev) Felsefi Risaleler. İstanbul: Klasik Yayınları.
Kurtubî, Ebû Abdullah (1974) el-Câmi’ li-ahkâmi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye.
Kuşeyrî, Abdülkerîm (ts.) Letâifü’l-işârât. (tahk. İ. el-Busyûnî). Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyye.
Kuşeyrî, Abdülkerîm (ts.) Risâle-i Kuşeyrî. (çev. A. Arslan). İstanbul: Arslan Yayınları.
Kutluer, İlhan (2006) Misâl. İçinde: TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 32: 150.
Maturidi, Ebu Mansur (2005) Te’vilatu’l-Kur’an. Beyrut: Daru’l Kütubu’l İlmiyye.
Marcotte, Roxanne D. (ts.) Suhrawardī’s Realm Of The Imaginal. The University of Queensland.
Monrangero, Jacques (2016) Rüyanın Psikolojisi. (çev. İ. Yerguz). İstanbul: Say Yayınları.
Müslim b. el-Haccâc (ts.) el-Câmi’u’s-sahîh. (nşr. M. F. Abdülbâkî). 5 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
Nablusi, Abdülgani (2008) Büyük Rüya Tabirleri Ansiklopedisi. İstanbul: Ailem Yayınları.
Nesefî, Ebü’l-Berekât (1998) Medârikü’t-tenzîl ve hakāiku’t-te’vîl. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib.
Nesefî, Ebü’l-Muîn (1990) Tebsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn. (thk. C. Salamé). Şam: el-Ma’hedü’l-İlmî el-Fransî.
Nietzsche, Friedrich (2015) İnsanca Pek İnsanca. (çev. M. Tüzel). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Oppenheim, A. Leo (1956) The Interpretation of Dreams in the Ancient Near East. Philadelphia: American Philosophical Society.
Özervarlı, M. Sait (2017) Kelamda Yenilik Arayışları. Ankara: İSAM Yayınları.
Pezdevî, Ebû Yusr (1980) Ehl-i Sünnet Akaidi. (çev. S. Gölcük). İstanbul: Kayıhan Yayınları.
Râzî, Fahreddin (1999) et-Tefsîrü’l-kebîr (Mefâtîhu’l-gayb). Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
Râzî, Fahreddin (2021) el-Metâlibü’l-âliye mine’l-ilmi’l-ilâhî. İçinde: Kaya, M. (akt) Felsefe ve Ölüm Ötesi. İstanbul: Klasik Yayınları.
Sabunî, Nureddin (ts.) Mâtürîdiyye Akaidi. (çev. B. Topaloğlu). Ankara: DİB Yayınları.
Sa‘lebî, Ebû İshak (2002) el-Keşf ve’l-beyân an tefsîri’l-Kur’ân. (thk. E. M. b. Âşûr). Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
Sarıdoğan, Özcan (2023) İbn Sînâ ve Kemalpaşazâde’ye göre haşrin mahiyeti. İlâhiyât: Akademik Araştırmalar Yıllığı 6: Aralık 2023.
Sem’ânî, Ebü’l-Muzaffer (1998) Tefsîru’l-Kur’ân. (tahk. Y. b. İbrâhîm). Riyad: Dâru’l-Vatan.
Semerkandî, Ebü’l-Leys (2018) Kıyamet ve Kabir Azabı. (çev. F. Köprülü). İstanbul: Ehil Yayınları.
Semerkandî, Ebü’l-Leys (ts.) Bahrü’l-ulûm. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
Strenberg, Eliezer J. (2019) Nörolojik: Beynin Mantıksız Davranışlarımızın Ardındaki Gizli Mantığı. İstanbul: Metis Yayınları.
Sühreverdî, Şihâbüddîn (1952) Mecmûatü’s-sâniye min musannefâti Şeyhi’l-İşrâk. (nşr. H. Corbin). Tahran: Enstitü-yi Îrân ve Fransa.
Taberânî, Ebü’l-Kāsım (1995) el-Mu’cemü’l-evsat. (tahk. T. b. İvazullah ve A. el-Hüseynî). Kahire: Dârü’l-Haremeyn.
Taberî, Ebû Cafer (2001) Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. Kahire: Merkezu’l-Bahs ve’d-Dirâsâti’l-Arabiyye.
Taşpınar, İsmail (2018) Dinlerde rüya. İçinde: Bülğen, M. ve Taşpınar, İ. (eds) Tarihten Günümüze Tartışmalı İnanç Meseleleri 2. İstanbul: İFAV Yayınları.
Teftâzânî, Sa’düddîn (2010) Şerhu’l-akâid. (çev. T. H. Alp). İstanbul: Rihle Kitap.
Teftâzânî, Sa’düddîn (2019) Makâsıdu’l-kelâm fî akâidi’l-islâm. (çev. İ. Eyibil). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
Tylor, Edward Burnett (2024) İlkel Kültür. (çev. E. Kanat). İstanbul: Çavdar Yayınları.
Türker, Ömer (2006) Nefis. İçinde: TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 26: 529–530.
Uludağ, Süleyman (2006) Nefis. İçinde: TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 32: 526–529.
Vâhidî, Ebü’l-Hasan (1994) el-Basît fî tefsîri’l-Kur’âni’l-mecîd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
Windt, Jennifer M. (2019) Dreams and dreaming. İçinde: Zalta, E. N. (ed) The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Fall 2019 Edition.
Yavuz, Yusuf Şevki (1989) Akıl. İçinde: TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2: 242–246.
Yunus Cengiz (2011) Ölüm ve sonrası. İçinde: Düzgün, Ş. A. (ed) Mâturîdî’nin Düşünce Dünyası. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Zeccâc, Ebû İshak (1988) Meânî’l-Kur’ân ve i’râbuh. (tahk. A. Şelebî). Kahire: Âlemü’l-Kütüb.
Zemahşerî, Cârullah (1986) el-Keşşâf an hakâiki gavâmizi’t-tenzîl. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 EUROASIA JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES & HUMANITIES
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
The journal is licensed under a 