Quick Access


Bu Dergi DOI ve Crosscheck üyesidir


Folklor mətnlərində köməkçi nitq hissələrinin strukturu
(The structure of auxiliary speech parts in folklore texts )

Author : Orucova Ramile    
Type :
Printing Year : 2020
Number : 14
Page : 69-75
    


Summary

XÜLASƏ Qoşma, bağlayıcı, ədat folklor mətnlərində çox işlənən köməkçi nitq hissələrindən olub, struktur baxımdan rəngarəng formalarda özlərini göstərirlər. Bu nitq vahidlərinin quruluş baxımından müxtəlif şəkillərdə işlənməsi hər şeydən əvvəl mətnin situasiyası ilə əlaqədardır. Mətn dedikdə yazıya alınmış nitq parçası, söyləm nəzərdə tutulur və mikro və makromətnlərin yaranmasında hər üç köməkçi nitq hissəsi fəal iştirak edir.Qoşmalarda idarə etmək xüsusiyyəti qabarıq olduğundan, bağlayıcılar mətn komponentlərini, həmçinin böyük mətnləri bağlayan ən çevik vahid kimi çıxış etdiyindən, ədatlar bir sözə, söz birləşməsinə, bütöv cümləyə aid olduğundan nitq aktlarında müxtəlif formalarda özlərini göstərirlər. Qoşmaların strukturu ilə bağlı Azərbaycan dilçiliyində mübahisələr mövcuddur və bəzi ədəbiyyatlarda bu köməkçi nitq hissəsinin struktur baxımından iki növünün olduğu qeyd edilir: 1) Sadə qoşmalar 2) Mürəkkəb qoşmalar Bağlayıcılar təkrar, həm də başqa bağlayıcılar və bağlayıcı vasitələrlə birgə işlənməklə yeni-yeni bağlayıcı vasitələrin meydana gəlməsinə səbəb olur və bu zaman bu köməkçi nitq hissəsinin müxtəlif şəkil və formaları, quruluşları yaranır. Bütün bunları nəzərə alaraq bağlayıcıları quruluşca üç növə ayırırlar: 1) Sadə bağlayıcılar 2) Düzəltmə bağlayıcılar 3) Mürəkkəb bağlayıcılar Folklor mətnlərində quruluşca hər üç növdən olan bağlayıcılar aktiv şəkildə iştirak edir. Mətnlərdə bir sintaktik əlaqənin bir neçə leksik vahidlə ifadə olunması sintaktik yükün bir neçə vahid arasında bölüşdürülməsinə səbəb olur ki, bu məqamlarda da hər üç quruluşdan olan bağlayıcılar mühüm rol oynayırlar. Bir köməkçi nitq hissəsi kimi ədatların qurluşca növləri məsələsi hələ də Azərbaycan dilçiliyində problem olaraq qalmaqdadır. Ədatların tədqiqi tarixini izlədikcə aydın olur ki, müasir Azərbaycan dilində bu köməkçi nitq hissəsinin öyrənilməsinə çoxlu sayda məqalə və iri həcmli əsərlər həsr olunsa da, bu köməkçi sözlər qrupunun quruluşca növlərinin dəqiqləşdirilməsi və başqa sözlə desək, onların quruluşca növlərinin olub-olmaması məsələsi dilçiliyimizdə hələ də ətraflı araşdırılmamışdır. Yalnız professor Buludxan Xəlilov “ Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası” adlı dərs vəsaitində ədatların quruluşca üç növünün - sadə, düzəltmə, mürəkkəb olduğunu göstərmiş və biz də bu təsnifə əsaslanaraq folklor mətnlərində çıxış edən ədatları qısaca olaraq bu təsnif əsasında şərh etməyə çalışdıq. Bir sözlə, məqalədə folklor mətnlərində əksini tapan köməkçi nitq hissələrinin quruluş xüsusiyyətləri şərh edilir və onların struktur tipləri aşkara çıxarılır.



Keywords
Quruluş, folklor, mətn, situasiya, nitq hissələri

Abstract

ABSTRACT Postposition, conjunction, particle are among the auxiliary parts of speech that are often used in folklore texts, manifest themselves in structurally variegated forms. The utilization of these speech units in different ways in terms of structure is primarily related to the situation of the text. A text is a piece of written speech, expression and all three auxiliary parts of speech are actively involved in the creation of macrotexts. Because the management feature in postposition is vividly, connectors act as the most flexible unit that connects text components as well as large texts, particules belong to a word, a phrase, a whole sentence, they manifest themselves in various forms in speech acts. There are discussions in Azerbaijani linguistics and some publications point out that there are two structural types of this auxiliary part of sp speech: 1) Simple postpositions 2) Compound postpositions Conjunctions, both repetitive and in combination with other conjonctions and by means of conjunction, give rise to new conjonctions and at this time, different shape, forms and structures of this auxiliary part of speech appear. Consider all these, conjunctions are structurally divided into three types: 1) Simple conjunction 2) Correction conjunction 3) Compound conjunction Conjunctions of all three types are actively involved in folklore texts. Expression of a syntactic connection in texts with several lexical units leads to the division of the syntactic load between several units, and in these cases, the conjunctions from all three structures play an significant role. The issue of structural types of customs as an auxiliary part of speech still remains a problem in Azerbaijani linguistics. Following the history of the study of particles, it is clear that although many articles and large-scale works are devoted to the study of this auxiliary part of speech in the modern Azerbaijani language, the question of specifying the structural types of this group of auxiliary words, in other words, their structural forms, has not yet been studied in detail in our linguistics. Only Professor Buludkhan Khalilov in his textbook "Morphology of the modern Azerbaijani language" showed that there are three types of particles - simple, corrective and complex and based on this classification, we also tried to briefly interpret the customs in folklore texts on the basis of this classification. In one word, the structure properties of the auxiliary speech parts which reflected in folklore texts are commented in the article and their structure types are appeared.



Keywords
structure, folklore, text, situation, parts of speech

Advanced Search


Announcements


    Haziran Sayısı

    Değerli Bilim İnsanları! Dergimizin Ağustos sayısına makale yükleyebilirsiniz.



Address :Göztepe Mah., Beykoz, Istanbul/TURKEY
Telephone :+90 551 621 70 76 (Turkey) Fax :+90 216 606 32 75
Email :editor@euroasiajournal.com

Web Yazılım & Programlama Han Yazılım Bilişim Hizmetleri